سوره 97: القدر
ساری,گاهنوشتهای محمود زارع:...شبی است که آدمی بتواند قدر و منزلت انسانی خویش را بشناسد؛ هر وقت و در هر زمان و در هر مکانی که به این معرفت دست یافتی که قدرت و قیمتت خداست و تنها باید به او تکیه کنی؛ آنشب قطعا شب قدر توست.
ساری,گاهنوشته های محمود زارع
   
   بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ

   إِنَّا أَنزَلْنَاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ ﴿1﴾

   وَمَا أَدْرَاكَ مَا لَیْلَةُ الْقَدْرِ ﴿2﴾

   لَیْلَةُ الْقَدْرِ خَیْرٌ مِّنْ أَلْفِ شَهْرٍ ﴿3﴾

   تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ فِیهَا بِإِذْنِ رَبِّهِم مِّن كُلِّ أَمْرٍ ﴿4﴾
 
   سَلَامٌ هِیَ حَتَّى مَطْلَعِ الْفَجْرِ ﴿5﴾
 
  
به نام خداوند رحمتگر مهربان. ما [قرآن را] در شب قدر نازل كردیم (1)  و از شب قدر چه آگاهت كرد (2) شب قدر از هزار ماه ارجمندتر است (3) در آن [شب] فرشتگان با روح به فرمان پروردگارشان براى هر كارى [كه مقرر شده است] فرود آیند (4) [آن شب] تا دم صبح صلح و سلام است (5

نام سوره  قدر  می باشد؛ زیرا در اولین و دومین آیه دو بار بکار رفته و تمام مطالب سوره در مورد شب قدر می باشد. آنقدر این موضوع قدر و شب قدر اهمیت دارد که ظاهرا نمیتوان نام بامسمی تر دیگری را همردیف قدر آورد.

 سوره مبارکه قدر دارای پنج آیه ( قاریان مکه و شام آنرا 6 آیه میدانند) و 30 کلمه و 114 حرف است. و تعداد نقطه های آن 51 میباشد. 51 = 4+ 14 + 14+ 8+ 11
متوسط حرف در هر آیه .............. 8/ 22 = 5 تقسیم بر 114
 متوسط حرف در هر کلمه............. 8/3 = 30 تقسیم بر 114
 متوسط کلمه در هر آیه ................ 6 = 5 تقسیم بر 30
 متوسط نقطه در هر آیه................ 2/ 10 = 5 تقسیم بر 51
 متوسط نقطه در هر کلمه.............. 7/1 = 30 تقسیم بر 51
 متوسط نقطه در هر حرف............ 44736842105/0 = 114 تقسیم بر 51

 اولا تعداد حروف سوره به عدد تعداد سوره های قرآن است. ثانیا ؛ تعداد کلمات سوره به عدد تعداد جزء های قرآن کریم است. بنظر این بنده ناچیز چنین ارتباطی میتواند حکایت از ربط معنی داری داشته باشد که تامل برانگیز است!

 در اینکه این سوره مکی است یا مدنی ؛ اختلاف نظر وجود دارد. قول صحیح تر بر مکی بودن آن است و آنهم بطور خالص؛ گرچه خالص است اما مجموع نیست. یعنی همزمان در یکجا کل سوره نازل نشده است؛ بلکه بعضی از آیات شریفه آن در فواصل زمانی مشخصی نازل شده است.

 این سوره بترتیب جمع آوری نودوهفتمین (97) سوره قرآن مجید بوده که بعد از سوره  علق  و قبل از  بینه  قرار دارد و بترتیب نزول بیست و پنجمین (25) سوره است که بعد از سوره  عبس  و قبل از سوره  شمس  نازل شده است. از نظر حجم از مفصلات و از گروه  اوساط  و از سوره های کوچک قرآن است. در پایان حزب سوم جزء سی ام قرار دارد.

 ویژگی خاص سوره و وجه ممیزه آن
نسبت به دیگر سوره های قرآنی را میتوان در موارد ذیل خلاصه کرد:

اول – در خصوص شب قدر است که با عظمت ترین شبها و در عین حال متبرک ترین و مقدس ترین شبهای زندگی هر فرد بلکه کل جهان میباشد و دارای فضائل بی شمار.

دوم – این سوره تاریخ نزول قرآن را مشخص میکند که در شب قدر بوده است. و شب قدر هم بنا به سند سوره بقره در آیه 182 در ماه مبارک رمضان هست چون ( شهر رمضان الذی انزل فیه القرآن ) .

در سوره دخان هم سندی دال بر مبارک بودن شب نزول قرآن وجود دارد و آن آیه اول سوره دخان است که میفرماید ( انا انزلناه فی لیلة مبارکه ). لذا تعیین تاریخ دقیق نزول دفعی قرآن را به قلب پاک رسول مشخص می نماید.
هم از اینجهت عظمت خاصی باین سوره بخشیده است.

سوم – غالب سوره های قرآن از مطالب مختلف و متفرقی برخوردار است ولی این سوره اختصاصا از بدو تا ختم در مقام معرفی شب مبارک قدر میباشد و یک موضوع خاصی را تنها پی میگیرد.


 اهم ( محورهای ) مطالب سوره :

همانگونه که معروض شد این سوره دو نکته مهم را مطرح و بیان میکند که یکی مسئله نزول قرآن در شب قدر و تعیین تاریخ دقیق آن و دیگری معرفی شب قدر و بیان و شرح عظمت و برکات و فضائل آن؛ ولی بطور اجمال :

1- بدلیل نزول قرآن در شب قدر ، شب قدر عظمت و فضیلت خاصی یافت.
2- افزونی ثواب و فضیلت عبادت در شب قدر با قید  خیر من الف شهر
3- نزول فرشتگان و روح بامر خدا در زمین برای تمشیت امور سالانه مردم.
4- شب قدر ؛ شب برنامه ریزی و تقدیر سالانه جهان خلقت و خلاصه، شب تعیین سرنوشتها.
5- شب سلام و عافیت و تندرستی و سلامتی.
6- حد نهائی و پایان شب قدر تا طلوع صبح و سپیده دم است ( صبح صادق ).

یک نکته مهم و در عین حال ظریف را از توضیحات صدرالاشاره در می یابیم که چرا و چگونه ( القرآن یفسر بعضه بعضه ) آیات قرآن یکدیگر را تفسیر میکنند. چنانچه دقت کرده باشید اگر سیری در قرآن داشته باشیم با استناد به آیات 182 بقره و آیه اول سوره دخان و سوره قدر چگونه آیات باعث شدند تا تفسیر همدیگر صورت بگیرد. در واقع یک نمونه کامل و عینی و واضح از ادعای فوق مبنی بر تفسیر آیات قرآن به هم را دیدیم.

در شان نزولش که حاکی از مدنی بودن آن هم هست آمده که این سوره بعد از خوابی بود که رسول خدا (ص) دید؛ و آن خواب این بود که بنی امیه بر منبر او بالا میروند؛ و سخت اندوهناک شد. خدایتعالی برای تسلیت او این سوره را نازل کرد( و در آن فرمود: شب قدر بهتر از هزار ماه حکومت بنی امیه است). [[ ترجمه تفسیر المیزان / مرحوم علامه / جلد 20 ص 762 ]]

   إِنَّا أَنزَلْنَاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ

انزال و تنزیل از جهت مفهوم با هم تفاوت دارند، انزال در اعتبار معنائی اش یکپارچگی را میرساند و تنزیل قاعدتا نزول تدریجی را میرساند. انزلنا که بقرآن برمیگردد یعنی یکپارچه نازل شد در شب قدر.

ما دو نوع نزول داریم؛ نزول تدریجی و نزول دفعی و یکپارچه. چون نفرمود به اینکه انا تنزیل فی لیلة القدر ؛ پس خواست بفرماید که قرآن یکجا و یک بار دفعة واحده بر قلب پاک پیامبر (ص) تحت شرائطی خاص که خداوند خواسته نازل شده است.

یعنی انزال قرآن صورت گرفته است. آیه سوم دخان را میتوان گواه گرفت که فرمود : 

والکتاب المبین انا انزلناه فی لیلة مبارکه که صراحت دارد به نزول همه کتاب در آن شب.

آیه 106 سوره اسری موید نزول تدریجی قرآن است که میفرماید: 

و قرآنا فرقناه لتقراء علی الناس علی مکث ؛ و نزلناه تنزیلا 

و نیز مستند به آیه 32 سوره فرقان که موید نزول تدریجی قرآن طی 23 سال نبوت و رسالت پیامبر (ص) میباشد میفرماید: 

و قال الذین کفرواو...  آنانکه کافر شدند گفتند؛ چرا قرآن یکباره بر او نازل نشد. بله یکباره نازل نکردیم ، تا قلب تو را ثبات و آرامش بخشیم و بدین منظور آیه آیه اش کردیم.

تنها یک آیه در قرآن هست که شب مبارکه را که قرآن در آن نازل شده معین کرده است و آن آیه 158 سوره بقره است که میفرماید: 

شهر رمضان الذی انزل فیه القرآن 

پس معلوم میشود که شب قدر – شب نزول یکپارچه قرآن – در یکی از شبهای ماه رمضان است اما اینکه کدام شب از شبهای رمضان به صراحت در قرآن نیامده و حتی به اشاره هم تاکنون مفسری مطلبی نگفته مگر از طریق روایات که عمدتا شبهای احیاء یعنی 19 و 21 و بویژه 23 ماه مبارک رمضان را اشاره دارند و حتی شب بیست و هفتم آنرا.

ساری,گاهنوشته های محمود زارع
قدر بمعنای اندازه گیری و تقدیر است. پس شب قدر ، شب اندازه گیری است که در آنشب حق تعالی مقدرات و حوادث یکسال آتیه جهان هستی بویژه انسانها را از مرگ و زندگی ، رزق و... معین میفرماید.

این معنا نیز در آیه 6 سوره مبارکه دخان معین شده است که ؛ در آنشب هر حادثه ایکه باید واقع شود خصوصیاتش مشخص و محدود میگردد؛ این امری است تخلف ناپذیر؛ امری است از ناحیه ما که این مائیم فرستنده رحمتی از ناحیه پروردگارت.

یکی از برداشتهای مهم از آیه فوق این نکته هست که شب قدر تنها به همان شب مخصوص در آن سالی که گذشته ( فی المثل 1422 سال قبل ) و قرآن نازل شده است اختصاص ندارد. بلکه یک امر مستدام و مستمر است و به ترتیب تکرار سال و ماه قمری ، تکرار میشود. بعلاوه واژه یفرق  در سوره 6 دخان که معنای فوقا آمد بدلیل فعل مضارع بودنش ؛ استمرار را میرساند.

تفاسیری از شب قدر و خود مفهوم قدر وجود دارد که البته جای اما و اگر بیشتری دارند؛ از جمله:

1-شب قدر در تمام دهر تنها یک شب بود وآن همان شب نزول قرآن بود که گذشت.
2 – شب قدر تنها تا زمان حیات رسول (ص) استمرار داشت و بعد از فوت آنجناب ازبین رفت.
3- شب قدر در یک شب معین در تمام سال است ، نه صرفا در رمضان ( شاید )
4 – شب قدر شبی است در تمام سال ، در سال بعثت در رمضان بود و در سالهای بعد در ماههای دیگر ممکن است باشد.

و نیز در تعبیر قدر گفته اند قدر بمعنای منزلت است و اگر شب نزول قرآن شب قدر بوده بخاطر اهتمامی بوده که بمقام آنشب داشته و یا عنایتی که به عبادت متعبدین داشته و در آنشب و یا اینکه عده ای گفتند؛  قدر  بمعنی مضیقه و تنگی است و شب قدر از این جهت قدر نامیده شده که در آنشب از فرط تعداد ملائک در زمین جا تنگ میشود.

اینکه گفته شد در شب قدر سرنوشت بشر تقدیر شده بصورت احکام؛ نوعی حتمیت و جزمیت را در تقدیر میرساند. مرحوم علامه طباطبائی در این باره مطلبی را ذیل تفسیر آیه ، بصورت پرسش و پاسخ دارد که در اینجا بدلیل اهمیت آن عینا نقل میکنیم:

...پس حاصل آیات مورد بحث این شد که شب قدر به عینه یکی از شبهای ماه مبارک رمضان از هر سال است و در هر سال در آنشب همه امور احکام میشود؛ البته منظورمان احکام از جهت اندازه گیری است. خواهید گفت پس هیچ امری از آنصورت که در شب قدر تقدیر شده باشد در جای خودش با هیچ عاملی دگرگون نمیشود؛ در پاسخ میگوئیم :

نه ؛ هیچ منافاتی ندارد که در شب قدر مقدربشود ولی در ظرف تخققش طوری دیگر محقق شود؛ چون کیفیت موجود شدن مقدر امری و دگرگونی در تقدیر امری دیگر است؛ همچنانکه هیچ منافاتی ندارد که حوادث در لوح محفوظ معین شده باشد، ولی مشیت الهیه آنرا تغییر دهد، همچنانکه در قرآن کریم آمده است:  یمحوا الله ما یشاء و یثبت و عنده امالکتاب  خدا هر چه را تغییر ناپذیر نزد اوست. ( رعد /39 ) [ ترجمه تفسیر المیزان / ج 20 / ص 766-765]


   وَمَا أَدْرَاكَ مَا لَیْلَةُ الْقَدْرِ


با توجه باینکه در جمله یا همان آیه دوم میتوانست؛ بجای لیلة القدر بصورت تکراری ؛ ضمیرش را بیاورد اما تکرار کرد. این تکرار ، تاکید بر عظمت و اهتمام به اهمیت لیلة القدر را دارد و این کلمه نه یکبار ، نه دوبار بلکه بطور مکرر در چند بار آورده است، که تو چه دانی ( نمیدانی ) که لیلة القدر چیست؟ و چه عظمت و اهمیتی دارد؟! بطور طبیعی بایستی منتظر ارائه پاسخ این پرسش باشیم که می فرماید:

لَیْلَةُ الْقَدْرِ خَیْرٌ مِّنْ أَلْفِ شَهْرٍ

لذا در توصیف لیلة القدر میفرماید و در ابتداء میفرماید که : خیرش و بهتری اش ( و از جهت برتری و رجحان و اهمیت و عظمت ) از هزار ماه بیشتر است یعنی بیشتر از 83 سال ( حتی ) میباشد.

تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ فِیهَا بِإِذْنِ رَبِّهِم مِّن كُلِّ أَمْرٍ

تنزل ؛ یا میتوان گفت تتنزل و روح  به حسب ظاهر مستند به آیه 85 سوره اسری  قل الروح من امر ربی  مربوط به عالم امر است.  اذن بمعنی رخصت و اجازه میباشد و یا اینکه فردی بدیگری بگوید:  بگو که مانعی از این کار نیست – مانعی وجود ندارد که اینکار بشود -  من بعضی ها باء  و بعضی دیگر بمعنی خودش گرفته اند یعنی در ابتداء غایت ولی سببیت را میرساند و خلاصه معنی آیه :  نازل میشوند ملائکه و روح در آن شب ( قدر ) با رخصت پروردگارشان برای هر امر الهی

بنا بر قول مرحوم علامه در ذیل تفسیر آیه فوق بعضی ها هم باء را تعلیل به غایت گرفته اند و لذا معنایش اینستکه  ملائکه و روح در آن شب باذن پروردگارشان نازل میشوند، برای خاطر اینکه هر امری را تدبیر کنند

سَلَامٌ هِیَ حَتَّى مَطْلَعِ الْفَجْرِ

سلام که سلامتی را میرساند . در آنشب باب رحمت واسعه الهی کاملا باز و پای شیاطین در غل و زنجیر هست و کید آنها موثر واقع نمیشود. آنهمه عظمت باید فرآورده های این چنینی هم داشته باشد.

روایتی از پیامبر (ص) در پاسخ ابوذر هست که فرمود(نقل بمضمون) :
شب قدر تا قیامت ادامه دارد. در روایاتی از ائمه (ع) شبهای بیست و یکم ؛ بیست و سوم و نیز نوزدهم ماه رمضان را نزدیک به شب قدر دانسته اند.

روایتی در کافی به سند خود ( مرحوم کلینی ) از زراره وجود دارد که امام صادق(ع) فرمود : تقدیر در نوزدهم و ابرام در شب بیست و یکم و امضاء در شب بیست و سوم است.

اهل سنت غالبا شب بیست و هفتم را قدر میدانند. علت اینکه علیرغم تواتر احادیث در سه شب پیش گفته بعضی از سنیان اصرار بر شب بیست و هفتم دارند، انشاءالله تنها ربط به تحقیق علمی و وسوسه تحقیقی آنها داشته باشد نه موضوعی دیگر که در آن سه شب اتفاقات دیگری هم افتاده است!!!

میتوان از دیدگاه عرفانی شب قدر را اینگونه معنی کرد که شبی است که آدمی بتواند قدر و منزلت انسانی خویش را بشناسد؛ هر وقت و در هر زمان و در هر مکانی که به این معرفت دست یافتی که قدرت و قیمتت خداست و تنها باید به او تکیه کنی؛ آنشب قطعا شب قدر توست. حداقلش میتوان با این مفهوم قدر را در ظاهر بدو گونه تعبیر که در باطن یکی اند و آن شب قدر هر کسی شبی است که به قدر و منزلت خویش برسد و خویشتن را بخدای خویش بفروشد و شب قدر دیگر هم شبی است که در ماه رمضان است و باقی مختصات آن. شبی هم که قرآن نازل شد برای بشر یعنی همان شبی که انسان بهره مند از هدایت الهی شد و در عمق جانش این معرفت رسوخ و رسوب یافته باشد.

البته در روایات زوایای دیگری را از تشخیص شب قدر مورد بحث قرار داده اند که بدلیل شخصی بودن بعضی از زوایا بویژه زاویه علامتهای فیزیکی یا دریافت علائم ظاهری فیزیکی از اوضاع و احوال عمومی بویژه وضعیت جوی و شب و روز و هوا و گرما و سرما و... ( که دریافت این علائم فیزیکی ) از طریق حس برتر یا حس فعلا ناشناخته یا ضمیر ناخودآگاه به تعبیر روانشناسان و یا بطور الهام به آدمی میرسد مربوط میشود که برای ذکر عمومی آن در این مقال جایگاهی نمی بینیم. حتی نقل شده است در صبح شب قدر آفتاب بدون شعاع طلوع میکند و یا هوا در صبح آنشب معتدل است و امثالهم.

هدیه بروح  ابوی عزیزم " مرحوم احمد آقای زارع "
محمود زارع ( 80 )
http://www.mzare.ir
http://bahoo.blogfa.com

باز کـــن فالـــی و آیات غـــزل را بنــــگر
آنکه استاد ازل گفت همان مـــــی آید
اینهمه آیه تجلی شده دریک شب قدر
آسمان راه نجات است از آن مــی آید
اطلسی دلنگران از شب پاییزه مباش
سبزه و رویش گل بعد خزان می آید . . .
الهی
تو را سوگند بر مظلو میت علی و دلهای مملوّ از آه و فغان
به حرمت شب قدر بینوایان را در حسرت سعادت ناشی از فضیلت خویش مسوزان
و دلهای افتاده را از درگاه با عظمت خویش نا امید مفرما

ساری گاهنوشتهای محمود زارع

مطالب مرتبط:


... مباحث قرآنی رمضان (01)
... مباحث قرآنی رمضان (02)
... مباحث قرآنی رمضان (03)
... مباحث قرآنی رمضان (04)
... مباحث قرآنی رمضان (05)
... مباحث قرآنی رمضان (06)
... مباحث قرآنی رمضان (07)
... مباحث قرآنی رمضان (08)
... مباحث قرآنی رمضان (09)
... مباحث قرآنی رمضان (10)
... مباحث قرآنی رمضان (11)

... دلیل تقدم سوره مبارکه حمد
... نظری به سوره مبارکه ناس
... خیر در نیوشیدن است
... سوره مبارکه بینه

 نظری به سوره مبارکه الم تر... ( قسمت اول )
  نظری به سوره مبارکه الم تر... ( قسمت دوم )
  تاملی در سوره العادیات (01)
  تاملی در سوره العادیات (02)
  بررسی اجمالی سوره مبارکه ماعون (قسمت اول)

بررسی اجمالی سوره مبارکه ماعون ( قسمت دوم )

 نظری به سوره مبارکه قدر ( قسمت اول )

 نظری به سوره مبارکه قدر ( قسمت دوم )

به تلگرام ما بپیوندید


گل









توجه: استفاده از تصویر برای سایتها و وبلاگها بدون انجام تغییر آزاد است؛ کپی برداری از متن با ذکر نام و درج لینک بلامانع میباشد. برای تبادل لینک بعد از برقرای لینک تارنمای ما؛اطلاع دهند تا بررسی شود.