کشکولی  از صنایع و بدایع ادبی. قسمت اول
توجیه غزل
ساری : در اینکه چرا به غزل , غزل گفته اند ؟! صحبت کردن و شوخی با زنان , سخنی که در وصف زنان و در عشق آنان گفته شود , بازی کردن با محبوب و معاشقه و حکایت کردن از خوبی و حذیث صحبت زنان ؛ و نام نوعی از شعر که بیشتر درباره ی عشق و عشقبازی با نسوان میگویند. در تعداد ابیات غزل اقوال مختلف است. بعضی کمتر از 5 بیت و زیاده از یازده بیت ندانسته اند ! برخی را نیز اعتقاد بر آنست که کمتر از هفت و زیادتر از پانزده بیت نباید باشد !

ذکر اسامی بحور
(رضاقلیخان هدایت)
بحور شعر بنزد خواص نوزده آمد               بچند بیتش گویم زبهر زیب محافل
از آن بحور بود پنج خاصه اهل عرب را       که آن طویل و مدید و بسیط و وافر و کامل
سه بحر نیز بود خاصه عجم بحقیقت        یکی جدید و پس از آن قریب و باز مشاکل
به پنج بهر نخست ار عجم بگوید نظمی    یقین بدان تو که مطبوع نیست در بر عامل
چنانکه گر بسه بحر دوم عرب سخن آرد    ستوده ناید آن بیتها به پیش قبایل
ولیک یازده مابقی میان دو فرقه               بدانکه مشترک آمد برای جمله افاضل
ولی مرا ز بحور غریبه طرفه خوش آید     از آنکه قدرت من ظاهر است از آن بدلایل

    ( این قطعه چقدر میخی سروده شد؟!!! با عرض پوزش از مرحوم استاد ! شاید بخاطر بدعادتی طبع ما باشد که بنستعلیق ظریف حافظ و لطیف سعدی خو کرده است و هاتف ... « م . زارع » )

غزل در صنایع عجیب و لطایف غریب
ز من بردند صبر و دل 1 مونس 2 دلبر            چه م م جانها چه د د شکر
دلم بردند جانم هم 1 قامت 2 عارض            چه ق ق رعنا چه ع ع انور
بود چشم و دهان او 1 نرگس و 2 چشمه     چه ن ن شهلا چه چ چ کوثر
دهان و چشم آن مه رو 1 غنچه 2 جادو        چه غ غ گویا چه ج ج کافر
خط و خال نگارینش 1 سنبل 2 نقطه            چه س س مشکین و چه ن ن عنبر
ز درد هجر او دارم 1 حالت 2 خاطر                چه ح ح غمگین و چه خ خ ابتر
ترا مهر و مه اند از جان 1 چاکر 2 بنده           چه چ چ دیرین و چه ب ب کمتر
ز زلفانت شده پیدا 1 آفت 2 فتنه                   چه ا ا بی حد چه ف ف بی مر
ز حق لطفی همی خواهد 1 ساقی 2 باده    چه س س گلرخ چه ب ب احمر


صنعت موصل در بدیع
در میان صنایع شعری و بدایع فکری که در کتب مخصوص این فن بتفصیل از آنها صحبت شده ؛ به صنعت ( موصل ) بر خورده که آنرا صنعت ( منشار ) هم گویند و آن , چنانست که شاعر بیتی گوید که چون متصل نوشته شود بشکل اره نماید زیرا آنرا دندانه های بسیار باشد. مانند این ابیات :
سستپیشتپشتبتنپست                                بتپشپشتتنسستشکست
منعممفلسصفتهستمیقین                            منعمنکمکنکهمنمستمیقین
پیشلطیفطلعتشقیمتمهشکستهشد             پیشبنفشهخطشگلبچمننهفتهشد
سست پیش تپش تب تن پست                      بتپش پشت تن سست شکست
منعم مفلس صفت هستم یقین                    منع من کم کن که من مستم یقین
پیش لطیف طلعتش قیمت مه شکسته شد    پیش بنفشه خطش گل بچمن نهفته شد

ایضا:
تنعیشمنحیفگشتبغم           گلبختمنهفتهگشتبخار
تپشتببتنپستنشست        تپشتببتنسستبسست
پیششبنشینبشبنشینی        پیششبینیبپیشبینی
تن عیشم نحیف گشت بغم    گل بختم نهفته گشت بخار
تپش تب بتن پست نشست    تپش تب بتن سست بس ست
پیشش بنشین بشب نشینی    پیشش بینی بپیش بینی        


صنعت مقطوع
این صنعتی است بخلاف موصل و آن چنانست که درست کلماتی آورد که حروف هیچ کلمه از آن جمله در نوشتن بهم نه پیوندد و پاره پاره بود مانند این دو بیت :
تا دل هوای جانان کرد            شدم از لهو و شادمانی فرد
زار و زردم ز درد آن دل دار        درد دل دار زار دارد و زرد
و شاید که صنعتی دیگر کنند که موصل و مقطوع با هم نظم نمایند چنانکه در این رباعی , مصراع اول یک حرفی است و مصراع دوم دو حرفی و سوم سه حرفی و چهارم چهار حرفی :
رباعی
ای در دل آذر زده از رخ آذر        مانی بر مر کز خط تو چاکر
عنبر شکن  جعد کجت کلک قضا    مشکل بکشد بشکل عنبر چنبر
و گاه باشد که چند بیت گویند , اول یک حرفی و بیت دوم جمله دو حرفی و بیت سوم تمام کلماتش سه حرفی و چهارم همه چهار حرفی و پنجم همه پنج حرفی مانند این ابیات:
نظم
رخ زرد دارم ز دوری آن در                  زده داغ و دردم درون دل آذر
چو من کاست گویی شب فرقت تو    مه نو که باشد بدینگونه لاغر
خطت خضر,جعد کجت مشک تبت    تنت سیم , لعل لبت تنگ شکر
بجنت نعیم مقیم محبت                   بهشت مخلد نصیب محقر
بلبها ملیحی بگفتن فصیحی            بطلعت صبیحی بگیسو معنبر

الترصیع مع التجنیس
صنعتی است نیکو و نفیس و آن چنانست که دو لفظ مرصع باشد و دو متجانس مثال :
من نیازارم ار تو نازاری    من نیاز آرم از تو ناز آری

در صنعت حروف متصل
سر گیسو چو با جگر بستم    بک بیک ساخت نکهتش مستم
تلخ کامم مکن بزهر هجر        طالب مستمند تو هستم

القلب
اقبال را بقا نبود دل بر آن منه                 عمری که بر غرور گذاری هبا بود
ور نیست باورت زمن این نکته گوشدار    اقبال را چو قلب کنی لابقا بود

لابقا چون عکس اقبال است خیز         عکس عنقا گیر و در کوهی گریز

رضا قلی خان هدایت
بدانا بند دل آسوده بینی        که از نادان نبینی غیر نقصان
اگر صدبار نادان را کنی قلب    نباشد قلب نادان غیر نادان

هر کس که ناکس فتد در اصل سرشت    بتقالیب دهر کس نشود
سگ مگس را اگر کنی مقلوب                قلب آن غیر سگ مگس نشود

باقبال و بآمالش مکن خوش قلب و قلبش بین
که باش لابقا اقبال و آلام است آمالش

ابیات متصله
قطعه از سوزنی سمرقندی است که هر مصراع بمصراع بعد و هر بیت به بیت دیگر متصل میشود بی آنکه در قافیه و وزن اختلالی ایجاد شود:
شادمان باد مجلس مستو -         فی مشرق حمید دین الجو -
هری آن صدر کز جواهر ال -        فاظ او اهل دین و دانش ودو -
لت تفاخر کنند و جای تفا -          خر بود زانکه زان جواهر طو -
ق مرصع شود بگردن اب -           نای ارباب فر و زینت و رو -
نق آن طوق هر که یافت براص-    حاب دیوان او بود مستو -
لی باقبال و جاه و مجلس می-    مون او زانکه ملک اوست صنو-
بر بستان نظم و نثر و معا -         ضد ملک است و دین و از هر نو-
ع که جوئی دراوست جمله وتا-    زه ببایست مثل او مستو -
فی زهی خط و خامه تو مسل-    سل و مشکین چو زلف دلبر نو-
شاد و تو شاد زی بخط تودی-       و آن شاهی نو است و شادی نو-

دیگری همین صنعت را در قطعه ذیل بکار برده است :
دوش در بزم خواجه مستو -    فی شندیم که در دل آمد سو -
دائی آن نازنین چو کردم تح-    سین بر آن شعرهای قافیه مو -
زون احمد خدایگان سلا -         طین اعظم محمد خسرو -
هر این را بنظم بر خواند -         دو منش قند میدهم بگرو -

صنعت تفصیل
صنعت تفصیل یعنی بنوعی نظم شده که هیچ کلمه از شعر احتیاج بلب بر لب رسانیدن ندارد :
ای دیده , رخ نگار دیدن خطر است        ایدل سر این رشته کشیدن خطر است
هان تا نچشی ز ساغر عشق دگر        زنهار دلا زهر چشیدن خطر است

صنعت توصیل
شعر مبتنی بر صنعت توصیل , بر عکس سابق است که زبان حرکت نمیکند :
موی مه ما ببوی ما بو یا به        بی او مویم موی و یم مآوی به
مائیم و مهی آن مه ما با ما به    ما با مه ما و مه ما با ما به

صنعت موقوف
در صنعت موقوف کلمه در آخر مصرع مقطوع باشد و در مدح حمیدالدین جوهری مستوفی :
زندگانی خواجه مستو    فی دوله حمید دلجو

صنعت مقطع
در صنعت مقطع جمیع حروف از یکدیگر جدا باشند :
ز درد داغ دوری زرد و زارم       ز روی زرد او آزار دارم

صنعت منقوط
ز نغزی زیب تختی زین جیشی    نزیبد جز ببختت زینت تخت

مقلوب مستوی
آنست که ترکیب الفاظ و حروف او را چنانکه بر استواء توان خواند معکوس نیز توان خواند باین معنی که چون حروف را باژگونه کنی همین ترکیب اول باشد یا از آن ترکیب , ترکیب دیگر بیرون اید چنانکه گفته اند ( رامش مرد گنج باری و قوت ) که این بیرون آید ( تو قوی را بجنگ در مشمار ) یا این بیت :
شو همره بلبل بلب هر مهوش     شکر بتر از وی وزارت بر کش که
مقلوبش همان میشود با این بیت :
امید آشنایان شادی ما         بحاصل آید از او یال صاحب

صنعت ترصیع
که از صنایع شریفه است و این صنعت چنانست که شاعر یا دبیر در نظم یا در نثر فقرات سخن را بخش نماید و هر لفظی را در مقابل لفظی آرد که بوزن و عدد حروف و حرف وی متفق باشند. غزلی است از جامی که مشتمل است بر صنعت لطیفی و آن اینستکه بیت اول تمام یکحرفی است و بیت دوم جمعیا دو حرفی است و مرکب نمیشود و بیت سوم سه حرفی و هکذا الی آخر و آن این است :
رخ زرد دارم ز دوری آن در                      زده داغ دردم درون دل آذر
چه من کاست گویی شب فرقت تو        مه نو که باشد بدین گونه لاغر
لبت قند و جغد کجت مشک تبت          رخت ماه لعل لبت تنگ شکر
بجنت مقیم نعیم محبت                       بهشت مخلد نسیم معطر
بگفتن فصیحی بمعنی صبیحی            بلبها مسیحی بگیسو معنبر

تنافر کلمات
آنست که الفاظ , جمله هر کدام بتنهایی تنافر داشته باشند اما گفتن آنها بتوانی و پشت سر یکدیگر برزبان سنگین و دشوار باشد مانند جمله ( خواجه تو چه تجارت کنی ) که گفتن آن چندبار پشت سر یکدیگر دشوار است و کم کسی باشد که آنرا چند مرتبه بیک نفس تواند گفت که زبانش در نیاویزد.

ملکه
ملکه در اصطلاح عبارتست از صفت راسخ نفسانی که قابل زوال و تغییر نباشد و مقابل آن را ( حال ) میگویند که ثابت و همیشگی نیست و تغییرپذیر است.

جناس ملفق
زلفین تو سی سرند و هر سی مستان    آن سی مستان فتاده در سیستان
عاج است بناگوش تو یا سیم است آن    یک بوسه اگر دهی کم از سی مستان
ایضا
گر دامن همت ز جهان برچینی    از نخل امید خویشتن برچینی
بر روم اگر امیر و گر بر چینی      هر تخم که کشته یی همان برچینی

عنایت حق
گر از حق نه توفیق خبری رسد    کی از بنده خیری بغیری رسد

لطیفتر از گل
چنان نازک بدن باشد که گر آرم بگلزارش    بپا از سایه ی مژگان بلبل میرود خارش

الگوی آدم
طالب آملی
کفر است در طریقت ما کینه داشتن        آئین ماست سینه چو آئینه داشتن

نشان مردی
مردی نه بقوت است و شمشیرزنی        آنست که جوری که توانی نکنی

پناهگاه
حافظ
مصلحت دید من آنست که یاران همه کار    بگذارند و خم طره یاری گیرند

عیار دوست
سعدی
دوست مشمار آنکه در نعمت زند        لاف مردی و برادر خواندگی
دوست آن باشد که گیرد دست دوست    در پریشانحالی و درماندگی

بحور نوزده گانه
طویل - مدید - بسیط - وافر - کامل - هزج - رجز - رمل - منسرح - مضارع - مقتضب - محبت - سریع - جدید - قریب - خفیف - مشاکل - تقارب - تدارک یا متدارک.

بحور یازده گانه
غیر از این بحور یازده بحر دیگر هم بعضی از عروضیان افزوده اند که عبارت است از : عریض - عمیق - حریم - کبیر - مذیل - قلیب - حمید - صغیر - اصم - سلیم - حمیم.

تجنیس تام
هزاران زان رخ گلگون هزاران آرزو دارند    زحسرت زار نالد در چمن زارش گل خندان

تجنیس مکرر
بشاخ شمع سوزان زان کف دربار بار آید    شد از انعام عامش پر ز در دامان خدامان

تجنیس مرکب
همین پروانه گرد شمع بی پروا نمیگردد    بلاگردان روی اوست خورشید و مه  تابان
ندامت از کف دریا نوالش ابر دریابد        فغان از رشک گوهر باریش نیسان کشد نیسان

تجنیس مطرف
شراب قهر او ریزد شرار مرگ در جانها    نگاه تند در پیکار سازد کار صد پیکان

تجنیس خط
نسیم عنبرافشانش اگر دامن برافشاند    دهان غنچه سربسته گردد پسته ی خندان

مقلوب بعض
ز رشک فیض دریا بار او گرداب در آبست    گهر را پیش رشحه جود او نیسان کند نیسان

المستجیع
شجاعت چاکر جاهش شهامت دره راهش    عدالت فرش درگاهش سخاوت بنده ی احسان
قضا در زیر فرمانش قدر ممنون احسانش    فلک هر دم بفرمانش زمین شرمنده ی باران
لبش لعل بدخشانی قدش سرو خرامانی    رخش مهر درخشانی دهانش چشمه ی حیوان

الاشتقاق
شریعت را ز تکمیل کمالش پایه ی عزت    حقیقت راز تحقیق علومش رتبه ی رجحان

ردالعجز علی الصدر
دو نان مهر و مه ر ایافت از خوان سخای او    فلک یک ریزه چین خوان انعام است چون دونان
قسم دیگر از آن
عدو را مردن آسان شد چنان از بیم قهر او     که چون نقش قدم گردید با خاک عدم یکسان
ایضا
بخوان نعمتش پیر فلک کی همسری خواهد    دو نان دارد بدست خویش این سفله چون دونان

التعنت
جهان را گر نباشد حکم عدل او خبر گیران    معاذ الله بیکدم خانه هستی شود ویران
گریزد همچو ناوک از کمان در عهد عدل تو    قد شوخ جوانان خود ز بیم قامت پیران
بدورش آنقدر دست ضعیفان پر قوی باشد    که روبه , ناخن کین بر کند از پنجه شیران

بعرض معذرت
پی منقوط و بی منقوط فکر مصرع ثانی    ضد از نون و الف در هر دو صورت معذرت خواهان

منقوط
بزیب پشت زین زین پیش بخشی بخشش زینت
ز بینش بیش زین بینی به بخشش زینت فیضان

فقرات نثر که بنظم توان خواند
سحاب مکرمت بحر حقیقت معدن همت    دماغ دانش و مهر درخشان مطلع ایمان
وحیدالعصر یکتای زمان فخر بنی آدم        فریدالدهر دارای جهان سردفتر شاهان
سلیمان جاه گردون بار گاه آئینه ی قدرت    گلستان حقیقت باغ ایقان جوهر ایمان

جناس ملقق
(قاسم انوار)
مرا علم ازل در سینه دادند             عجب علمی ولی درسی ندادند
مرا سه ساله حالی گشت معلوم    که شیخ چله را در سی ندادند .

تصحیف با مصحف
این صنعت چنان است که چون نقاط کلمات ی کلمه را تغییر دهند معانی دیگر از آن مفهوم شود که حاجت بتکلف نباشد و در استخراج آن ذوق سلیم معطل نماند مثل ( یاد آمدن ) که مصحف آن ( باد آمدن است ) .
مرا بوسه جانا بتصحیف ده        که درویش را توشه از بوسه به
در این بیت بوسه و توشه تصحیف شده است .

لف و نشر مرتب
آنستکه دو لغت یا دو لفظ بترتیب و دو معنی و مقصود بعد از آنها بترتیب ذکر شود ( مثال لف و نشر مرتب ) :
بروز نبرد آن یل ارجمند                    به تیغ و بخنجر بگرز و کمند
برید و درید و شکست و به بست    یلان را سر و سینه و پا و دست

مثال لف و نشر مشوش
افروختن و سوختن و جامه دریدن    پروانه ز من شمع ز من گل ز من آموخت

صنعت تعطیل یعنی ترک حروف منقوطه
عاجز هندی
در دلم دارد الم طومارها             کاکل او کرد طول کارها
طره او دام دل آمد همه             کرد رو در هر سر مو کارها
گر روم محروم در ملک عدم        روح را در مرگ گردد عارها
کس دهد داد صداعم آه آه          هر سر مو کرد کاردارها
علم را هر دم دلا حاکم گمار       در امور صالح و کردارها
آه را حکم دمادم گرد هم             درد آرم در سر کهسارها
اسم را عهد کلامم کرد گم        لعل و در آرم مگر در کارها

صنعت تعریس ( یعنی ترک حرف غیرمنقوطه )
عاجز هندی
خفت شبی بت بغضب بی نبیذ    غیظ زتن جفت بشب بی نبیذ
بخت شقی نقش ز حبثی نبشت    بخشش جنت بشغب بی نبیذ
خشت تپش پخت بجشن شبین    زینت تشبیب بشب بی نبیذ
شب بغشی نیت خفتن بپز     شیخ بزن تن بخشب بی نبیذ
چین بجبین خفت بخفت ز جبن    جیش خشن پی بنقب بی نبیذ

پایان قسمت اول ..........

نقل این مطلب در وبلاگها یا وبسایتهای دیگر صرفا در صورت ذکر نام وبلاگ ساری  و درج لینک مجاز میباشد.


توجه: استفاده از تصویر برای سایتها و وبلاگها بدون انجام تغییر آزاد است؛ کپی برداری از متن با ذکر نام و درج لینک بلامانع میباشد. برای تبادل لینک بعد از برقرای لینک تارنمای ما؛اطلاع دهند تا بررسی شود.